Oglądanie spektaklu w obcym języku niesie za sobą ryzyko, że nie zrozumiemy wszystkich wypowiedzianych słów, ale, co gorsza, mogą nam umknąć klucze kulturowe związane z krajem twórców. Wszak kultura to nie tylko literatura, malarstwo czy muzyka, ale przede wszystkim znane każdemu gesty i mimika, a także żarty sytuacyjne, które w różnych kręgach kulturowych mogą być odczytywane inaczej. Można się posiłkować na reakcja innych widzów, ale jednak to nie to samo. Myślę, że właśnie dlatego trudno mi odnaleźć się w teatralnym środowisku Portugalii. Jednak pod koniec czerwca spotkało mnie wyjątkowe doświadczenie.

Spektakl „Fico em silêncio sempre que posso” („Zawsze milczę, kiedy tylko mogę”) to bardzo intymne spotkanie z portugalskim teatrem. Monodram wyreżyserowany i zagrany przez António Júlio zaprosił widzów do cichego świata przedmiotów codziennego użytku. Na początku oczom publiczności ukazuje się szczelnie ubrany mężczyzna: długie spodnie, kurtka, rękawiczki, ciemne okulary, nawet zakryta twarz. Ma się wrażenie, że strój staje się tutaj barierą pomiędzy człowiekiem a światem. Światem, który okazuje się żarłoczny, nienasycony, pragnie poznać każdy szczegół dotyczący tego człowieka. Otaczają go liczne mikrofony, wyłapujące najmniejszy szelest powietrza. Apetyt na informacje, stawia bohatera w pozycji ofiary, zwierzęcia w obławie drapieżników Nieuważnie trącony mikrofon powoduje, że wszystkie upadają na ziemię, tworząc kakofonię, która spycha go w głąb sceny, gdzie znika pod czarną płachtą.

Tam dokonuje się ewolucja. Po chwili z kamuflażu nie ma już śladu. Nadal jednak z jego ust nie pada wiele słów. Rozwija udrapowany obrus i pieczołowicie nakrywa stół, jakby przygotowywał się do rodzinnej uczty. Jego ruchy są niespieszne. Robi to dokładnie. Czas dłuży się coraz bardziej. Pojawia się coraz więcej talerzy, ustawianych z precyzją godną podręcznika savoir-vivre. Gdy wszystko jest gotowe, następuje nagłe zerwanie: António gwałtownie szarpie obrus, zastawa ląduje na ziemi, a cała misterna kompozycja rozpada się. Pozostały z niej już tylko kawałki pokruszonej ceramiki. To moment, gdy zaczyna swój monolog. Mówi o przedmiotach i sytuacjach z życia – i to nie tylko swojego, wywołując salwy śmiechu na widowni. Moje zrozumienie nie jest pełne, ale niektóre momenty udaje mi się uchwycić.

Trzecia część spektaklu to ponowne gromadzenie przedmiotów, które stopniowo trafiają na stół. Pojawiają się naręcza sztucznych kwiatów, ogrom korków po winie, wazony, sztućce. Przedmioty zwyczajne, lecz milczące. W finale bohater zasiada pośrodku stołu zastawionego bibelotami niczym główny bohater jakiegoś obrazu. Widzimy obraz – mężczyzna i przedmioty codzienne, każdy ma swoją historię, lecz nikt nic nie mówi. Rzeczy, które są zwykle tłem do naszego życia, stały się jego centrum. W tej plastycznej ciszy zawarto więcej znaczeń niż w niejednym przekrzyczanym spektaklu. Wystarczy pokazać statyczny obraz, aby opowiedzieć o pokoleniach.

Ostatnia scena była dla mnie kluczowa do zrozumienia przesłania spektaklu. Czy to nie w przedmiotach, które trwają mimo odejścia naszych bliskich, zatrzymujemy pamięć o nich? Słowa są piękne – mogą pokrzepiać, nieść nadzieję, ale i ranić do kości. Milczenie, trwanie w nim, czasem pozwala odnaleźć dystans i sens bycia. Sami wszak tworzymy scenografię do teatru naszego życia, urządzając własne domy. Dbajmy więc, aby to, co pozostanie, brzmiało ciszą dobrej pamięci, a nie rozczarowania.

—

Raquel S.
“Fico em silêncio sempre que posso”
dramaturg: Martín Flores Cardenas
reżyseria: António Júlio
światła: Nuno Meira i Mariana Leite Soares
scenografia i kostiumy: Catarina Barros
Teatro Experimental do Porto oraz Teatro Municipal de Matosinhos Constantino Nery, Matosinhos (Portugalia), premiera 28 czerwca 2025
występuje: António Júlio

—

ENG:

Let us be silent in admiration

Watching a performance in a foreign language always brings the risk that we will not understand all the spoken words. Even more difficult, we may miss cultural clues from the country of the artists. Culture is not only literature, painting or music. It is also gestures and facial expressions known to everyone in that country, and also jokes that can be understood differently in other cultures. We can try to follow the reactions of other viewers, but it is not the same. I think this is why it is difficult for me to feel at home in the theatre of Portugal. But at the end of June, I had a very special experience.

The play „Fico em silêncio sempre que posso” (I always keep silent whenever I can) is a very intimate meeting with Portuguese theatre. The monodrama, directed and performed by António Júlio, invited the audience into the quiet world of everyday objects. At the beginning, the public sees a man completely covered with clothes: long trousers, a jacket, gloves, dark glasses, even his face is hidden. It feels like the outfit is a barrier between the man and the world. This world appears greedy and insatiable, wanting to know every detail about this man. Around him are many microphones, catching even the smallest noise of air. This hunger for information makes him look like a victim, an animal surrounded by predators. When one microphone is touched by accident, they all fall to the ground, creating a loud chaos that pushes him back into the stage, where he disappears under a black sheet.

There he begins a kind of evolution. After a moment, there is no more camouflage. But still, he speaks very few words. He unfolds a folded tablecloth and carefully covers the table, as if preparing for a family meal. His movements are slow and precise. Time feels longer and longer. More and more plates appear, placed with the precision of a textbook of good manners. When everything is ready, there is a sudden break: António quickly pulls the tablecloth, the dishes fall to the ground, and the whole composition is destroyed. Only broken ceramic pieces remain. At this moment, he begins his monologue. He talks about objects and situations from life – not only his own – and the audience laughs a lot. My understanding is not complete, but I can follow some moments.

The third part of the play is about putting new objects on the table again. He starts to arrange them slowly: bunches of artificial flowers, a pile of wine corks, vases, and cutlery. Ordinary things, but silent. In the final scene, the actor sits in the middle of the table full of these objects, like the main figure of a painting. We see an image – a man and everyday things, each with its own story, but nobody speaks. Things, which are usually just the background of our life, became its centre. In this visual silence there is more meaning than in many loud performances. A static picture is enough to tell the story of generations.

The last scene was the key for me to understand the message of the play. Is it not true that in objects, which stay with us after our close ones are gone, we keep the memory of them? Words are beautiful – they can give comfort, bring hope, but also hurt deeply. Silence, staying in it, sometimes helps us find distance and the sense of being. After all, we create the scenography for the theatre of our life, arranging our own homes. Let us take care that what remains will keep the silence of good memory, not of disappointment.

—

Raquel S.
Fico em silêncio sempre que posso
dramaturgy: Martín Flores Cardenas
direction: António Júlio
lights: Nuno Meira and Mariana Leite Soares
scenography and costumes: Catarina Barros
Teatro Experimental do Porto and Teatro Municipal de Matosinhos Constantino Nery, Matosinhos (Portugal), premiere 28 June 2025
performed by: António Júlio